Tekst i zdjęcia: Jakub T.
Wykorzystywanie ich bez zgody autora jest zabronione.

Osoba z silnym lękiem przed pająkami nie powinna latem wybierać się na gęsto zarośniętą łąkę. To tam może się natknąć na obraz w jej mniemaniu raczej nieprzyjemny-mnóstwo ogromnych pajęczych sieci, jedna obok drugiej. Przedzieranie się przez nie i nieustanne wyplątywanie z nich nawet dla miłośnika pająków nie jest specjalnie przyjemne. Zwykle są to sieci krzyżakowatych, a najczęściej bohatera niniejszego artykułu-krzyżaka łąkowego.

Krzyżak łąkowy (Araneus quadratus) to jeden z najpospolitszych pająków występujących w Polsce. Zasiedla pola, łąki, skraje lasów, ogrody. Najbardziej lubi lekko wilgotne, lecz nasłonecznione i ciepłe miejsca z wysokimi kępami roślin, między którymi jest też sporo wolnej przestrzeni na jego okazałą sieć. Najczęściej spotkamy go latem i wczesną jesienią, w okresie od czerwca do października. Pojawia się w kwietniu, zaś zwykle w październiku znajduje sobie zimową kryjówkę.

Pająk ten należy do licznej rodziny krzyżakowatych i jest jej typowym przedstawicielem. Ma krępe ciało z niezbyt długimi odnóżami i masywnym odwłokiem, który może być różnie ubarwiony- w odcieniach brązu, czerwieni, żółci, czasem bieli z kilkoma białymi plamkami, ułożonymi na kształt trapezu, czasem formują się one w charakterystyczny krzyż, jednak nigdy tak wyraźny jak u krzyżaka ogrodowego (Araneus diadematus).

Od krzyżaka ogrodowego i dwubarwnego różni się znacznie mniejszą ilością plamek na odwłoku.

Odnóża są ubarwione kremowo z ciemniejszymi, prawie czarnymi paskami.
Samica krzyżaka jest znacznie większa od samca, osiąga do prawie 2cm. długości ciała, (zwykle samice są porządnie najedzone i to potęguje ich wielkość), podczas gdy samiec nie przekracza długości 1cm. Ma ciemniejsze i dłuższe w stosunku do ciała odnóża niż samica. Poza tym można go odróżnić po pęcherzykach na końcach nogogłaszczków, tzw. bulbusach, wypełnionych nasieniem.

Krzyżak buduje typową dla swojej rodziny, kolistą sieć z licznymi promieniami. Przeważnie ma ona średnicę dochodzącą do pół metra-zależy to głównie od odległości pomiędzy kępami roślin, na których taka sieć jest rozpięta. Pająk buduje ją przeważnie na wysokości nie większej niż metr. Na jednej łące może być latem mnóstwo takich pajęczyn. Zwykle krzyżaka łąkowego nie spotkamy siedzącego w środku sieci, lecz obok niej, w kryjówce zrobionej z wiechy trawy/liścia pozwijanej pajęczyną. Tym różni się od krzyżaka ogrodowego, który czatuje najczęściej na środku sieci.

Gdy krzyżak siedzi w kryjówce, ze środkiem sieci łączy go wówczas tzw. nić sygnalizacyjna, która ostrzega pająka o pojawieniu się na sieci zdobyczy, partnera bądź intruza. Ocenia siłę przeciwnika i jeśli stwierdzi, że nie stanowi zagrożenia, błyskawicznie wybiega i ocenia sytuację. W te pułapki, które są niezwykle mocne, krzyżak chwyta przeróżną zdobycz- od małych owadów, jak muchy i komary, przez te średniej wielkości-motyle, ćmy, koniki polne po tak okazałe i silne, jak osy, pasikoniki czy ważki. Jeśli jednak przeciwnik jest zbyt silny i/lub agresywny, jak na przykład szerszeń, pająk przecina nici i uwalnia go. Ofiary obezwładnia jadem, a następnie zawija w nić i tak skrępowaną zdobycz może spokojnie zjeść. Jad rozpuszcza jej wnętrze, pająk może bowiem pobierać pokarm jedynie w postaci płynnej.

Resztki posiłku krzyżak usuwa z sieci, tak samo postępuje z wszystkimi obiektami takimi jak liście, źdźbła traw, kurz, które, przyklejone do sieci zmniejszają jej powierzchnię łowną i ujawniają ją potencjalnej zdobyczy czy też drapieżnikom. Starsze nici, które tracą swoje lepkie właściwości pająk przecina szczękoczułkami i zjada, a następnie produkuje nowe.

Krzyżaki mają też całą masę wrogów naturalnych. Mniejsze okazy często porywane są przez szerszenie, które muszą karmić swoje larwy pokarmem bogatym w białko. Ptaki, jaszczurki, żaby również nigdy nie pogardzą taką zdobyczą. Swoje żniwo zbierają także nietoperze, ryjówki i inne owadożerne zwierzęta.

Rozród odbywa się jesienią, najczęściej we wrześniu. Samiec ostrożnie zbliża się do sieci samicy i zaczyna nią szarpać w określony dla tego gatunku sposób, dając do zrozumienia, że nie jest ofiarą ani intruzem. Ostrożnie zbliża się do partnerki i jeśli ta go zaakceptuje, dochodzi do kopulacji. Po jej zakończeniu samiec jest zwykle zjadany, jednak przy obfitości pokarmu często samica zostawia go w spokoju.

Pod koniec września lub w październiku samica składa jajeczka otoczone kokonem. Kokon zimuje i młode wylegają się wiosną następnego roku. Są ubarwione żółtawo z czarną plamką na odwłoku. Z początku trzymają się razem, następnie rozdzielają się i budują własne, miniaturowe sieci, w które chwytają najmniejsze owady- muszki owocówki, mszyce, skoczogonki itp.

Hodowla krzyżaków jest prosta, ale trzeba spełnić podstawowy warunek: zapewnić pająkowi miejsce na rozpięcie sieci.
Dlatego jako pojemnik hodowlany musimy zaadaptować coś bardziej obszernego niż słoik czy faunabox. Dobre będzie pionowe terrarium, takie jak dla ptaszników nadrzewnych. Powinno mieć wymiary 30 x 40 x 40 cm. (długość x szerokość x wysokość), oczywiście może być większe.

Podłoże dowolne, byle nie za suche- ziemia ogrodowa, glina, torf, włókno kokosowe. Lekko zwilżamy je, pamiętając o dobrze już znanej terrarystom zasadzie-podłoże nie może być przesuszone, ale nie należy też z niego robić błota. Innymi słowy kierujemy się regułą "złotego środka".

Jako wystroju używamy kęp roślin, żywych bądź sztucznych lub patyków. Umiejscawiamy je po bokach terrarium-środek zostawiamy wolny.

Zwykle po paru dniach krzyżak rozpina swoją sieć i wtedy też można podać mu pokarm: białego robaczka, muchę, niewielkiego świerszcza, konika polnego, komarnicę lub ćmę. Owady agresywne takie jak osy lub jaskrawo ubarwione (np. czerwono-czarne pluskwiaki) raczej sobie odpuszczamy- lepiej nie ryzykować, bo osa może użądlić pająka, co jest jednoznaczne z jego śmiercią, a pluskwiaki są zwykle trujące lub w najlepszym wypadku niesmaczne, poza tym niektóre z nich, np. zajadki, bywają agresywne i mają ostre kłujki, którymi będą się bronić.

Pokarm wrzucamy po prostu w sieć. Może się zdarzyć, że owad nie przyklei się do pajęczyny, lecz odbije się od niej, trzeba więc po prostu wyćwiczyć wrzucanie owadów do sieci, trzymać je za pomocą długiej pęsety i przyklejać do sieci lub zwyczajnie podawać owady latające, które w końcu same wpadną w pajęczynę. Koniec końców w naturze też sporo owadów odbija się od sieci lub z niej uwalnia.

Pokarm podajemy 1-2 razy w tygodniu. Resztki zdobyczy dobrze jest usuwać z dna terrarium, np. za pomocą długich szczypiec, uważając żeby nie zniszczyć sieci. Pozostawione resztki organiczne zaczną pleśnieć w podłożu.

Terrarium od góry zabezpieczamy siatką lub szybą, musimy zapewnić wentylację powietrza, a zarazem nie dopuścić do ucieczki pająka. Pokrywę możemy też wykonać z kawałka pleksiglasu z wywierconymi licznymi otworami o szerokości 3-5mm. Niestety często pająk mocuje sieć także na pokrywie, więc musimy wykonać ją tak, żeby dało się karmić pająka i usuwać resztki, ale żeby zarazem nie niszczyć pajęczyny zbyt mocnym przesuwaniem pokrywy. Sieci krzyżaka są co prawda mocne ale należy uważać. Jeżeli jednak ścianki terrarium są śliskie (do tego muszą być idealnie czyste) a rośliny/gałęzie nie sięgają zbyt blisko górnej krawędzi, to szansa na zaczepienie sieci o "sufit" jest raczej niewielka.

Rozmnażanie tego gatunku jest łatwe, pod warunkiem, że uda nam się znaleźć niepozornego samca i partnerka go zaakceptuje. Jeśli po kopulacji uda mu się uciec z sieci, najlepiej wypuścić go na wolność, na łąkę-może uda mu się zaspokoić jeszcze jakąś samiczkę.
Podobnie należałoby postąpić z młodymi, gdyż ich wychów nie jest łatwy-trzeba każdemu zapewnić miejsce na sieć i odpowiednio drobny pokarm, a młodych w kokonie może być kilkaset. Dlatego najlepiej zwrócić je środowisku, najwyżej zostawić sobie kilka osobników do obserwacji.

Z pewnością warto poznać bliżej krzyżaka łąkowego, bo chociaż jest to jeden z najbardziej pospolitych pająków w naszym kraju, zdawałoby się dobrze poznanych, to jego zachowania mogą zachwycić nawet bardzo doświadczonego miłośnika pająków, podobnie jak duża zmienność ubarwienia w obrębie gatunku.

Ponadto masywny krzyżak, siedzący spokojnie w pobliżu swojej sieci, jest doskonałym celem dla fotografa i osoby zbierające swoje pierwsze doświadczenia w fotografii przyrodniczej mogą się na tym gatunku dobrze przygotowywać do dalszej pracy.

Krzyżak łąkowy (Araneus quadratus)
Rodzina:	krzyżakowate (Araneidae)
Długość ciała:	1-1,8 cm (samice wieksze)
Środowisko:	nasłonecznione łąki, zarośla
Pożywienie:	drobne bezkręgowce: szarańczaki, muchy, motyle, ważki