Systematyka pająków
bardzo zmieniła się w ciągu ostatnich dwóch dekad z takimi
rezultatami, że rodziny wcześniej uważane za bardzo blisko spokrewnione, teraz okazują się całkowicie sobie
obce i vice versa. Jednym z problemów było to, że w przeszłości podobieństwa pomiędzy rodzinami i rodzajami były
często bazowane na posiadaniu prostych oraz prymitywnych charakterystyk.
Ten błąd doprowadził do tego, że niektóre rodzaje zawierały gatunki,
które nie wyewoluowały ze wspólnego przodka. Do dnia dzisiejszego
błędy z przeszłości są poprawiane np. u wielu przedstawicieli rodziny
Theraphosidae.
Ogólnie pająki podzielone są na
dwa główne podrzędy:
- Mesothelae ? jedne
z najprymitywniejszych pająków, które posiadają posegmentowane odwłoki
- Opisthothelae ?
podrząd składający się z dwóch sekcji:
- Mygalomorphae (Orthognatha)
? pająki posiadające kły skierowane w dół i poruszające nimi
równolegle w stosunku do siebie. Należą do nich ptaszniki;
- Araneomorphae (Labidognatha)
- pająki właściwe. Ich kły skierowane są do środka, krzyżują
się; pająki poruszają nimi w lini poziomej.
W dalszej części
artykułu mam zamiar przedstawić w skrócie niektóre grupy pająków,
które ze względu na tryb życia lub dużą populację są często
spotykane w ich naturalnych środowiskach.
Podrząd Mesothelae
(1 rodzina, 5 rodzajów, 87 gatunków)
Rodzina
Liphistiidae (5 rodzajów, 87 gatunków)
Liphistiidae
to jedyna rodzina z podrzędu Mesothelae. Pająki z tej rodziny posiadają
posegmentowane odwłoki. Dorosłe osobniki mierzą głownie 1?3.5
cm. Posiadają dwie pary płucotchawek (ang. book lungs). Mieszkają w wykopanych przez siebie norkach, o maksymalnej długości
? 60cm. Używają swoich szczękoczułków (chelicerae) do
przytrzymywania ?drzwi-pułapek?. Budują sieć nitek w koło
swojej norki, które informują pająka o pozycji potencjalnej ofiary. Rodzina tych
prehistorycznych pająków zamieszkuje obszary połudnowo-wschodniej
Azji. Przykładowym gatunkiem z tej rodziny jest Liphistius malayanus.
Liphistius malayanus Liphistius malayanus Liphistius malayanus
Autor zdjęć: Maikardaaion
Podrząd
Opistothelae (2 sekcje, 3671 rodzajów, 39795 gatunków)
Sekcja
Mygalomorphae (15 rodzin, 315 rodzajów, 2884 gatunków)
Pająki w sekcji
Mygalomorphae zachowały kilka, lecz nie wszystkie z wielu prymitywnych
cech z powyżej opisanej grupy.
Cechy, o które mi chodzi to szczękoczułki skierowane w dół oraz
dwie pary płucotchawek. Z drugiej strony, pająki te
nie posiadają prymitywnego posegmentowanego odwłoka, przednio środkowe
kądziołki (ang. anterior median spinnerets) i przednio boczne
kądziołki (ang. anterior lateral spinnerets; jeśli je posiadają
to są o wiele mniejsze).
W konsekwencji produkcja pajęczyny u tych pająków jest mniej zróżnicowana
niż u pająków z sekcji Araneomorphae. Wśród Mygalomorphae zdarzają się lilipucie rodzaje jak Cyriocosmus
spp., które mierzą nie więcej niż 1.3 cm długości ciała, a także
giganty takie jak Theraphosa spp. mierzące do 12 cm długości
ciała. Większość gatunków z tej sekcji większość życia spędza
w norkach, a dorosłe samce opuszczają je w poszukiwaniu samic.
Rodzina
Ctenizidae (9 rodzajów, 121 gatunków)
Podobnie do
rodziny Liphistiidae z rzędu Mesothelae, pająki te żyją w norkach,
których wejścia są zakryte ?drzwiami-pułapką?. Posiadają one
rastella (poj. rastellum), rządek ząbków na chelicerach
(szczękoczułkach), które pomagają im w kopaniu norek. Cecha ta jest
charakterystyczna do tej rodziny oraz kilku mniej znanych w sekcji Mygalomorphae. Jak większość pająków zamieszkujących
norki przyjęły one strategie ?siedź i czekaj? w ich polowaniach, wyskakując z norki by schwytać przechodzącego
blisko owada.
 alt
Autor: M Hedin
Rodzina Dipluridae
(24 rodzaje, 175 gatunków)
Dawniej do
tej rodziny był klasifikowany rodzaj Atrax, lecz został
przeniesiony do rodziny Hexathelidae.
Rodzina
Theraphosidae (ptasznikowate) (113 rodzajów, 903 gatunki)
Większość
ptaszników to włochate pająki żyjące w tropikalnych rejonach świata.
Z powodu pokazaniu ich w wielu Hollywoodzkich filmach, niektórzy ludzie uważają je za śmiertelnie
niebezpieczne bestie. Niemniej jednak ptaszniki cieszą się popularnością w hodowlach,
ponieważ są ładnymi pająkami, są tanie w utrzymaniu oraz nie powodują wielu kłopotów początkującym ?pajęczarzom?.
Jad większości tych pająków nie stanowi zagrożenia życia dla zdrowego człowieka,
aczkolwiek trzeba zachować należytą ostrożność w obchodzeniu
się z niektórymi gatunkami. W szczególności z tymi, które
pochodzą ze Starego Świata, których jad może powodować poważne powikłania.
Brachypelma boehmei Ephebopus cyanognathus Grammostola rosea red
Autor zdjęcia: tomek
Rodzina Atypidae
(gryzielowate) (3 rodzaje, 43 gatunki)
Pająki te
rozwinęły unikalną metodę polowania. Otóż, budują
one głębokie tunele, które mogą dochodzić do 50 cm długości. Tunele te wzmacniają pajęczyną oraz tworzą
tzw. rękaw (tubę, rurę) poza norkę, który jest dalej z nią połączony. Rękaw ten jest zamaskowany ściółką
z zewnątrz by potencjalna ofiara nie spodziewała się pułapki. Pająki ukrywają się w środku tego
rękawa tuż nad powierzchnią, którą owad mógłby chodzić. Kiedy
ofiara przechodzi po jego górnej powierzchni, gryziele przebijają
owy rękaw i chwytają ofiarę swoimi potężnymi kłami. Po konsumpcji
owada naprawiają one swój rękaw, po czym czekają na następną okazję. Po całym dniu polowania pająki powracają do
swoich tunelów.
Sekcja Araneomorphae (92 rodziny, 3356 rodzajów, 36991
gatunków)
Pająki właściwe
(Araneomorphae) posiadające poprzeczne szczękoczułki, płucotchawki
jako narząd oddechowy, możliwość uzyskiwania wielu typów pajęczyny
oraz bardziej rozwinięte narządy płciowe są uważane za bardziej
rozwinięte niż pająki z wcześniej opisywanych sekcji Mygalomorphae. W sekcji
Araneomorphae znajdują się rodziny, w których znajdują się setki, a nawet ponad tysiąc gatunków, co
pokazuje, że pająki właściwe są bardziej zdolne to adaptacji do otoczenia. Sekcja Araneomorphae dzieli się na dwie
sztuczne grupy - Haplogynae i Entelegynae.
Rodziny w tym
podziale posiadają zwykle 6 oczu, chociaż zdarzają się wyjątki.
Samce w tych rodzinach posiadają proste bulbusy, a samice nie posiadają
zesklerotyzowanego (utwardzonego) epigynum (otwór płciowy).
Rodzina
Oonopidae (72 rodzajów, 487 gatunków)
Te malutkie
pająki mierzą nie więcej niż 1-3 mm długości. Żyją w runie
leśnym. Wiele z nich jest jasno ubarwiona. Tylko 2-3 gatunki z tej
rodziny zostały dobrze poznane, żyjące w Europie i Amerykach, gdzie
żyją w poblisko gospodarstw domowych. Posiadają zwykle 6 oczu, oczy
przednie środkowe zaniknęły w tej rodzinie. Zdarzają się jednak gatunki cztero- (Opopaea viamao)
i dwuoczne (np. rodzaj Coxapopha, Diblemma), a nawet
gatunki, u których oczy całkowicie zaniknęły (np. rodzaj Cousinea
oraz żyjący w jaskiniach rodzaj Blanioonops).
Rodzina
Dysderidae (komórczakowate) (24 rodzajów, 494 gatunków)
Pająki
z rodziny Dysderidae zamieszkiwały pierwotnie tereny Eurazji
oraz północnej Afryki. Obecnie są spotykane również na terenach
Australii, RPA, Chile, Argentyny, oraz wschodnich wybrzeży USA. Komórczakowate
pożywiają się zwykle na stonogach i chrząszczach. Posiadają potężne i silnie zbudowane chelicerae (szczękoczułki), których używają do
przebijania pancerzy ofiar. Sześć oczu tych pająków są ułożone na kształt półokręgu tak jak oczy pająków z rodziny Segestriidae.
Dysdera crocata Dysdera crocata Dysdera crocata
Autor: tehsma Autor: Le No Autor: sankax
Rodzina Segestriidae
(czyhakowate) (3 rodzaje, 106 gatunków)
Rodzina
ta składa sie z dwóch głównych i szeroko rozpowszechnionych rodzajów
(Segestria i Ariadna)
i jednego rodzaju (Gippsicola), który składa sie tylko z jednego
australijskiego gatunku (Gippsicola
raleigh). Rodzina
ta jest łatwo rozpoznawalna ze względu na to, że pająki te posiadają
sześć oczu (większość pająków posiada osiem) i tak jak komórczakowate
są one ułożone na kształt półokręgu. Dodatkowo pierwsze 3 pary
odnóży są skierowane do przodu, a ostatnia para do tyłu. Pająki
te żyją w norkach, z których wyskakują jak wyczują drgania spowodowane
przechodzeniem potencjalnej ofiary. Rodzaje Segestria i Ariadna
zamieszkują obszary Północnej I Południowej Ameryki, Eurazji, Afryki
oraz Nowej Zelandii, natomiast Ariadna zamieszkuje w dodatku tereny
Australii.
Segestria florentina Segestria florentina Segestria senoculata
Autor: chausinho Autor: chausinho Autor: BKoe
Rodzina
Pholcidae (nasosznikowate) (81 rodzajów, 969 gatunków)
Pająki
te są nam bardzo znane, gdyż często zamieszkują piwnice
i strychy naszych domów. Nasosznikowate posiadają bardzo długie nogi,
które pomagają im w ich strategii obronnej. Kiedy pająk czuje zagrożony
zaczyna szybko wirować, co sprawia, że sylwetka pająka staje się
rozmazana lub nawet niewidoczna. Robiąc takie ruchy pająk staje się
trudny do złapania drapieżnikom lub zwiększa szanse zaplątania owadów,
które tylko otarły się o sieć, a które jeszcze próbują się z
niej odplątać. Są to jedyne pająki, które stosują taką technikę obrony/ataku.
Rodzaj Tenegaria mimo masywniejszej budowy ciała jest bardzo
często ofiarą pająków z rodziny Pholcidae.
  alt
Rodzina Sicariidae
(2 rodzaje, 122 gatunków)
Te brązowe,
średniej wielkości pająki, są dość znanymi sprawcami bolesnych
ukąszeń, które niekiedy mogą skończyć się znaczną martwicą
tkanek. Posiadają one jad nekrotyczny (cytotoksyczny) (gr. ?????? = martwy), zawierający sfingomielinazę D
(znaną jako fosfolipaza D) uszkadzającą błony komórkowe. Jak większość
pająków Haplogynae, posiadają one 6 oczu. Są one kosmopolityczną
rodziną. Do tej rodziny należy cieszący się złą sławą - Loxosceles
reclusa, żyjący na terenie Ameryki Północnej.
Loxosceles reclusa Loxosceles reclusa Loxosceles reclusa
Autor: OakleyOriginals Autor: Mean and Pinchy Autor: aviplot
Rodzina
Scytodidae (rozsnuwaczowate)
(5 rodzajów, 192 gatunków)
Jest to
kolejna rodzina kosmopolityczna, lecz jej członkowie wykształciły
całkiem innowacyjną metodę polowania. Otóż te pająki
plują kleistą substancją, która natychmiastowo zastyga na ciele
ofiary. Substancja ta zawiera również jad pająka, który może bezzwłocznie
sparaliżować średniej wielkości owada.
Scytodes thoracica Scytodes thoracica Scytodes thoracica
Autor: Michel Vuijlsteke Autor: Ombrosoparacloucycle Autor: helen.2006
W tych rodzinach
samce zwykle posiadają skomplikowanie zbudowane bulbusy, a samice
dwa kanały w zesklerotyzowanym epigynum. Jednakże znajdują tu się uwstecznione
rodziny, które posiadają kilka charakterystyk z Hapolgynae. Te pająki
posiadają zwykle cztery pary oczu.
Rodzina
Hersiliidae (11 rodzajów,158 gatunków)
Do tej
rodziny należą gatunki zamieszkujące klimat tropikalny i podzwrotnikowy.
Posiadają one dość długie kądziołki przędne, które niemal
tak długie jak ich odwłoki. Są wielkości od 10 mm do 18 mm długości.
Ich kamuflaż pozwala im polować aktywnie na korach drzew. Ich metoda
łowiecka jest niespotykana wśród innych pająków. Ofiary tych pająków
są przyklejane do kory drzewa przez olbrzymie kądziołki, a dopiero
potem kąsane i spożywane.
Hersiliidae sp. Hersilia sp. Hersilia sp.
Autor: budak Autor:
Marcos Teixeira de Freitas Autor:
Marcelo A. H. Penna
Rodzina Gnaphosidae
(worczakowate) (114 rodzajów, 1990 gatunków)
Członkowie tej rodziny to niewielkie pająki naziemne. W ciągu dnia chowają się
pod kamieniami, kawałkami drewna i mchem. Polują w nocy bez użycia
sieci łownej. Do tej rodziny należą m.in.: Gnaphosa lucifuga
(worczak zagnietek) i Drassodes lapidosus (knap podkamiennik).
Rodzina Agelenidae (lejkowcowate)
(48 rodzajów, 508 gatunków)
Pająki budujące rozległe, płachtowate sieci z tzw. lejkiem, służącym
jako schronienie i miejsce zjadania zdobyczy. Lejkowce mają wysmukłe
ciało z długimi odnóżami i duże kądziołki przędne. Występują
na łąkach, w lasach oraz w domostwach ludzkich (piwnice, strychy,
garaże). Typowi przedstawiciele: Agelena labyrinthica (lejkowiec
labiryntowy), Tegenaria domestica (kątnik domowy).
Agelena labirynthica Tegenaria atrica Tegenaria atrica
Rodzina
Lycosidae (pogońcowate) (107 rodzajów, 2320 rodzajów)
Są to aktywnie polujące pająki o dobrze rozwiniętym wzroku. W polowaniu
pomaga im także ich szybkość. Oczy w pierwszym rzędzie najmniejsze.
Występują w różnych środowiskach - na polach, w lasach, ogrodach, nad brzegami wód. Samice opiekują się kokonem
jajowym, nosząc go przyczepionego do odwłoka lub trzymając w szczękoczułkach.
Do tej rodziny należą: Arctosa cinerea (wymyk szarawy) oraz
Lycosa tarantula (tarantula włoska).
Rodzina Salticidae (skakunowate)
(559 rodzajów, 5088 gatunków)
Największa rodzina pająków, do której należy ponad 5000 gatunków. Polują
aktywnie bez użycia sieci. Mają krępe ciało z krótkimi, lecz masywnymi odnóżami.
Skakuny mają doskonale rozwinięty wzrok, przez co są w stanie zauważyć
najdrobniejsze poruszenia w ich pobliżu. Oczy w pierwszym rzędzie największe. Salticidae potrafią skakać
na odległość wielokrotnie większą niż długość ich ciała. Wykształciły także szereg ciekawych zróżnicowanych
zachowań, np. skomplikowane tańce godowe. Występują przeważnie w ciepłych,
nasłonecznionych miejscach na całym świecie. Przedstawiciele: Evarcha arcuata (pyrgun
naziemny), Salticus scenicus (skakun arlekinowy).
Rodzina
Tetragnathidae (kwadratnikowate) (51
rodzajów, 598 gatunków)
Pająki
o bardzo smukłym ciele, żyją głównie w środowiskach wilgotnych,
nad wodami. Budują niewielkie, koliste sieci z pustym środkiem. Samce mają bardzo
dobrze rozwinięte szczękoczułki. Przedstawicielem tej rodziny jest
np. kwadratnik wysmukły.
Rodzina
Theridiidae (omatnikowate) (96 rodzajów, 2281 gatunków)
Rodzina
niewielkich pająków o masywnym, kulistym odwłoku. Na tylnych odnóżach
posiadają grzebyki, za pomocą, których budują rozległe, nieregularne
sieci. Czatując w niej na ofiarę, przybierają typową pozycję grzbietem
do dołu. Występują w ustronnych miejscach, np. w piwnicach lub dziuplach
drzew. Przedstawiciele: Latrodectus spp. (czarne wdowy), Steatoda
bipunctata (zyzuś tłuścioch).
Rodzina Linyphiidae
(osnuwikowate) (570 rodzajów, 4323 gatunków)
Rodzina
niewielkich (1-9 mm) pająków o długich odnóżach i smukłym ciele.
Budują płachtowate, poziome sieci, na których czatują grzbietem
do dołu. Występują głównie w lasach. Typowi przedstawiciele to: Linyphia triangularis (osnuwik pospolity),
Neriene montana (snówek okazały).
Rodzina
Araneidae (krzyżakowate) (166 rodzajów, 2845 gatunków)
Jedne z najliczniejszych i najbardziej znanych pająków. Występują w najróżniejszych
biotopach: na łąkach, polach, w ogrodach, lasach, nad wodami, w sąsiedztwie
ludzi. Mają krępe ciało z krótkimi odnóżami i masywnym odwłokiem. Budują rozległe,
koliste sieci. Przykładowymi przedstawicielami tej grupy są: Araneus
quadratus (krzyżak łąkowy), dokładnie opisany w poprzednim numerze
magazynu, oraz Argiope bruennichi
(tygrzyk paskowany).
Argiope bruennichi Araneus quadratus Araneus diadematus
Rodzina Uloboridae (koliściakowate)
(18 rodzajów, 264 gatunków)
Są to
pająki budujące koliste lub trójkątne sieci. Posiadają tzw. pólko
przędne, za pomocą, którego pokrywają sieci kędzierzawymi wstęgami. Jest to jedyna rodzina,
w której gruczoły jadowe u wszystkich przedstawicieli zaniknęły w drodze ewolucji. Występują
na całym świecie głównie w lasach. Do tej rodziny zaliczamy żyjące w Europie: Hyptiotes
paradoxus (prząstnik) i Uloborus walckenaerius.
Rodzina Oxyopidae
(śpiesznikowate) (9 rodzajów, 422 gatunków)
Niepozorne,
aktywnie polujące pająki. Posiadają dość wysoki i masywnie
zbudowany przód głowotułowia. Zamieszkują łąki i wrzosowiska.
Zdobycz atakują z zasadzki, bądź skradają się
do niej powoli i atakują nagłym skokiem. Stąd angielska nazwa
rodziny - lynx spiders, czyli rysiowe pająki. Do tej rodziny należy m.in. Oxyopes ramosus (śpiesznik rysień).
Rodzina Pisauridae (darownikowate)
(54 gatunków, 331 gatunków)
Aktywnie
polujące, szybkie pająki. Oczy w pierwszym rzędzie najmniejsze. Mają
wysmukłe ciało
i długie odnóża, pozwalające im błyskawicznie skakać na zdobycz
i uciekać przed drapieżnikami.
Zamieszkują raczej wilgotne środowiska, nad wodami. Typowym przedstawicielem
jest opisany
w 1 numerze magazynu Pisaura mirabilis (darownik przedziwny)
i Dolomedes fimbriatus (bagnik przybrzeżny).
Rodzina
Amaurobiidae (sidliszowate) (71 rodzajów, 679 gatunków)
Sidliszowate
zamieszkują ciemne miejsca takie jak piwnice, garaże czy jaskinie.
Budują lejkowate sieci pokryte kędzierzawymi wstęgami, wytwarzanymi
przez tzw. pólko przędne. Typowym przedstawicielem tej rodziny jest
krępy pająk o niezbyt długich odnóżach - Amaurobius ferox
(sidlisz piwniczny).
Rodzina Thomisidae
(ukośnikowate) (171 rodzajów, 2062 gatunków)
Pająki polujące aktywnie. Mają krępe ciało z nogami rozstawionymi na boki;
pierwsza para nóg najdłuższa. Pająki te mogą poruszać się do
przodu, do tylu, a nawet w bok, stąd angielska nazwa ?crab spiders?.
Przedstawiciele: Xysticus lanio (bokochód boczeń), Misumena
vatia (kwietnik).
Rodzina
Clubionidae (aksamitnikowate) (14 rodzajów, 541 gatunków)
Aksamitnikowate
są smukłymi, aktywnie polującymi nocą pająkami; często
posiadają ogromne, silnie zbudowane szczękoczułki. Najczęściej
przebywają w budowanych przez siebie oprzędach.
Blisko spokrewnioną rodziną jest rodzina Miturgiidae. Przykładowi
przedstawicielami Clubionidae są Clubiona reclusa
i Clubiona stagatilis.
Są jeszcze dziesiątki rodzin,
których tutaj nie opisaliśmy, lecz mamy nadzieję, że ten artykuł choć przybliżył
wam trochę jak zróżnicowany jest rząd pająków .
Adam Adsy
Syanda & Jakub Powiatowy Topor
Za porady i wskazówki na temat artykułu dziękujemy:
Maciejowi Argiope Kowalcowi
Bibliografia
PRESTON-MAFHAM, KEN AND ROD. The Natural History of Spiders. Marlborough Crowood Press. 1st Edition. 1996 (ISBN 1852239662)
ROBERTS, MICHAEL J. Spiders of Britain and Northern Europe (Collins Field Guide) 2001 (ISBN-10 0002199815)
|
Systematyka 
